Hervormde Kerk Waspik

et prachtige en unieke orgel van de Hervormde gemeente te Waspik is gebouwd in 1767 door Matthaeus de Crane, daarna in 1958 gerestaureerd door D.A. Flentrop. Hans van Rossum uit Andel heeft het orgel in 2015 gerestaureerd.
In 1766 leverde Matthaeus de Crane uit Culemborg een nieuw orgel voor f 2.400,-. In het kerkarchief vinden we in 1769 de volgende passage: “Betaelt aan Joost Kleyn wegens het afhalen van het orgel te Cuylenburg een verschot aan tol en paspoort. Betaelt aan Jan Willems ten behoeve van Petrus Verhoeven, wegens het maken van het sneywerk van het orgel f 275,-. Betaelt aan Jan Voets, wegens het overbrengen van het sneywerk tot het orgel een verschot aan tol en paspoort. Het alliantiewapen midden boven op het rugpositief heeft betrekking op Floris Franciscus Cousebant, heer van Groot Waspik, 1735-1799. Hij huwde in 1763 met Elisabeth Julia Jacoba van Wassenaar-Warmond. Hij nam de naam van zijn moeder “Maria Christina Genoveva van Alckemade” aan en is de stamvader van de later in België gevestigde familie Cousebant van Alkemade.

e orgelkas is van beschilderd hout, gemaakt door Matthaeus de Crane uit Culemborg in 1767. De orgelkas bevat snijwerk waaronder beelden van engelen en David door Petrus Verhoeven in 1769. De tussen de stenen pijlers van het westelijke schip gebouwde orgelgalerij wordt aan de voorzijde gesteund door twee houten zuilen en twee houten halfzuilen. De kapitelen van deze zuilen zijn zwart gemarmerd.
De dispositie zoals De Crane het in 1767 heeft opgeleverd en die nog steeds in de kerk te vinden. Het merkwaardige kistpedaal met zijn kleine onder- en boventoetsen is heel speciaal. Er zijn maar weinig orgels in Nederland met een kistpedaal. Het kistpedaal in Waspik is, evenals het gehele orgel, nog in de originele staat. Dit is vrij uniek; van de 35 orgels die op de monumentenlijst staan zijn er slechts vier die in de originele staat verkeren.

Het rugpositief

et pijpwerk van het rugpositief bestaat, beschouwd van links naar rechts, uit een halfronde pijpenbundel met 7 pijpen, een licht concaaf gewelfd pijpenveld met 9 pijpen, een halfronde pijpentoren met 7 pijpen, een licht concaaf gewelfd pijpenveld met 7 pijpen.
Vóór de bovenzijde van het pijpwerk van het rugpositief is een opengewerkte rocailleornamentering. De plint van het rugpositief sluit aan bij de plint van de balustrade en volgt daarbij de vormgeving van het pijperk.
Het hoofdgestel van het rugpositief verbreedt zich naar boven toe waarbij het architraaf en de kroonlijst geprofileerd zijn.
Als bekroning van de vooruitstekende pijpentoren van het rugpositief is er een alliantiewapen.

eraldisch rechts zien we een gevierendeeld schild met hartschild waarin een naar heraldisch rechts klimmende leeuw. Heraldisch rechtsboven en linksonder een rechterschuinbalk beladen met drie kruisjes. Heraldisch linksboven en rechtsonder een naar heraldisch rechts klimmende leeuw. Dit wapen behoort aan de familie Cousebant van Alckemade.
Heraldisch links zien we een gevierendeeld ovaal. Heraldisch rechtsboven en linksonder drie (2 + 1) wassenaars, heraldisch linksboven en rechtsonder een prismatische dwarsbalk. Dit wapen behoort aan de familie Wassenaar.
Beide schilden zijn gevat in rocailleomlijsting, bekroond door één open kroon en geflankeerd door respectievelijk een klimmende griffioen en een klimmende leeuw.
Bovenop de linker pijpenbundel van het rugpositief een wapen: doorsneden, boven zilver, beneden goud. Over alles heen een rood en zilver geschaakt schuinkruis, vergezeld boven van een zwart lont met vuur van natuurlijke kleur. Boven het schild is een traliehelm met als helmteken een gelijk lont. Het schild is gevat in rocailleomlijsting. Onder het schild, tussen deels opengewerkte rocaille, het tekstbanderol A:C:V:ANDEL
Bovenop de rechter pijpentoren van het rugpositief is een wapen in rocailleomlijsting. Het wapen is ovaal met op blauw zeven zespuntige sterren (2+3+2). Onder dit schild, tussen deels opengewerkte rocaille, de tekstbanderol A:BUYS

Het hoofdwerk

nder de plint van het hoofdwerk (onder de beide buitenste pijpentorens) is een in rocaille uitgevoerd console met blanco schild. De geprofileerde plint die zich naar boven toe verbreedt volgt de vormgeving van het bovenliggende pijpwerk. Dit pijpwerk bestaat uit (van links naar rechts beschouwd): een halfronde pijpentoren met 7 pijpen, een naar voren springend, licht concaaf gewelfd pijpenveld met 10 pijpen, een halfronde pijpentoren met 7 pijpen (hoger dan de beide buitenste pijpentorens), een naar voren springend, licht concaaf gewelfd pijpenveld met 10 pijpen, een halfronde pijpentoren met 7 pijpen. Aan weerskanten van de buitenste pijpentorens zijn vleugelstukken, versierd met rocaille waartussen muziekinstrumenten zoals triangel en fluiten aan de linkerkant en viool en trompet aan de rechterkant.

et pijpwerk gaat aan de bovenzijde schuil achter opengewerkt rocaille. Het zich naar boven verbredend hoofdgestel is sterk geprofileerd. Als bekroning van de beide buitenste pijpentoren een wit engelenbeeld (ongeveer een meter hoog) met gouden fluit op de linkse toren en een witte engel met een afgebroken fluit? en bladmuziek in de rechterhand op de rechtse toren. Aan de voet van beide engelen opengewerkt rocaille. Als bekroning van de middelste pijpentoren een beeld van een gekroonde David van ongeveer anderhalve meter hoog. Met de linkerhand houdt hij een harp die hij met de rechterhand bespeelt. Dit beeld is rood en goud geschilderd.

Technische details

M. de Crane: bouw 1767
D.A. Flentrop: restauratie 1958
Flentrop Orgelbouw: herstel/inton. 1981

Mechanische sleepladen.

Het onderpositief heeft een eigen kas in de balustrade.

Bij de restauratie van 1958 is een nieuwe Sexquialter op het hoofdwerk geplaatst; tevens heeft toen een herintonatie plaatsgevonden.

Hoofdwerk (C-d3) Positief (C-d3)
Prestant 16′ disc. Holpijp 8′ koppel Hoofdw.-Pos.
Bourdon 16′ Dwarsfluyt 8′ disc.
Prestant 8′ Prestant 4′ tremulant
Holpijp 4′ Fluit 4′
Octaav 4′ Octaav 2′
Holfluyt 2′ Quint 1 1/2′ manuaalomvang C – d”’
Superoctaaf 2′ Sexquialter II disc. Pedaal C – c’
Woudfluit 2′ Aangehangen (kistpedaal
Mixtuur IV Attached pedal “a la francaise”)
Cimbaal III
Sexquialter III disc.
Cornet IV disc.
Trompet 8′ b / d