Hervormde Kerk Besoyen (witte kerkje)

an het eind van de 16e eeuw verspreidde de Reformatie zich in de Nederlanden. Naast de bestaande Rooms Katholieke kerk kwam ook hier het Calvinisme, de leer van de Reformatie, tot ontwikkeling. In Besoyen ontstonden toen plannen om tot een eigen Hervormde gemeente te komen en was er ook behoefte aan een eigen kerkgebouw. Na het Twaalfjarig Bestand met Spanje in 1609 kon men deze plannen pas realiseren. In 1610, nadat de Heer van Besoyen een stuk grond had afgestaan, kon opdracht gegeven worden tot de bouw van kerk en pastorie.

et kerkgebouw is een rechthoekige zaalkerk met in het midden een torentje op het dak. Tussen 1980 en 1988 werd het in- en exterieur van de kerk gerestaureerd en ontstond het huidige sobere interieur. Het achthoekige gebouwtje aan de noordzijde van de kerk diende als grafkapel of choor voor de Ambtsheren van Besoyen 1652-1791, was recht- en raadhuis tot 1868, was kerker of gevangenis tot 1870. Later was het in gebruik als consistorie maar heeft momenteel geen praktische functie. Deze ruimte is nu nog vanuit de kerk via een trap bereikbaar. De pastorie grenzend aan de kerk is niet meer als zodanig in gebruik, maar wordt in drie gedeelten verhuurd. De predikant en zijn gezin konden via een deur rechts van de preekstoel de kerk binnengaan. Deze doorgang is nà de laatste restauratie verwijderd. In de jaren zestig is een nieuwe pastorie gebouwd aan de Hollandsestraat. De aanvankelijk stenen preekstoel stond links voorin de kerk, schuin. Bij de restauratie in 1717 werd hij verplaatst naar midden voorin de kerk (het woord stond centraal) en werd vervangen voor een eikenhouten preekstoel, die nu nog steeds dienst doet. Twee koperen kandelaarhouders, een koperen lessenaar en een koperen doopvont verfraaien de huidige preekstoel. Op deze lessenaar ligt een fraai gerestaureerde Statenbijbel. Deze kostbare kanselbijbel ligt ter bescherming onder plexiglas en wordt nu niet meer gebruikt. De eerste predikant in 1610 was ds. C. Hanecop voor Sprang en Besoyen. In de afgelopen 400 jaar hebben 37 predikanten in deze kerkelijke gemeente “gestaan”. De namen van deze predikanten worden vermeld op de prominent in de kerk aanwezige fraaie predikantsborden met vermelding van de huidige 37e predikant ds. C. Mijderwijk.

Het J.J.Vollebregt-orgel (1857)

n 1856 wordt aan de kerkelijke gemeente Besoyen een orgel geschonken, dat op 8 februari 1857 werd ingewijd tijdens de kerkdienst geleid door ds. Sigal. Men wist pas wie de goede gever was, nadat er een herdenkingsstrook op het orgel was aangebracht met de naam van de goede gever, nl.de Heer J.J. van der Loo te Waalwijk. De bouwer van het orgel was J.J. Vollebregt en Zoon te ’s Hertogenbosch. Dit concludeert men na vergelijking met de Vollebregt-orgels uit Elshout en Werkhoven.

Bron: www.kerkfotografie.nl

et orgel had één manuaal en een aangehangen pedaal. De klaviatuur bevond zich aan de achterzijde van het orgel, waarbij de registertrekkers waarschijnlijk aan weerszijden van het klavier in verticale rijen waren opgesteld. De windvoorziening was waarschijnlijk in de onderkast geplaatst en bestond vermoedelijk uit een magazijnbalg met schepbal en pompinrichting. Het orgel had oorspronkelijk 366 sprekende orgelpijpen en 28 loze (front)pijpen. In 1914 wordt het orgel voor de eerste maal grondig gerepareerd. In 1924 vond de eerste verandering aan het orgel plaats. Door plaatsgebrek in de kerk werd de orgelgalerij over de volle breedte van de kerk uitgebreid. De windmachine werd verplaatst. In 1949 vervangt men de door voetkracht bediende windmachine door een ventilator, die buitenlucht aanzoog. Dit bleek later niet zo goed voor het orgel te zijn. In 1956 werd het orgel voor het eerst grondig gerestaureerd door De Koff. Er werd een Mixtuur III-IV sterk en op het pedaal een Subbas toegevoegd. De oorspronkelijke achterwand werd grotendeels verwijderd en de orgelkast werd ruim 90 cm verdiept. De klaviatuur werd naar de rechterzijkant van het orgel verplaatst en dusdanig gemoderniseerd dat van een ontluistering van de oorspronkelijke zeer fraaie klaviatuur mag worden gesproken. Alleen de registerknoppen bleven gehandhaafd. Na tien jaar was het instrument totaal onbruikbaar. Gezien de ervaring overwoog men over te gaan tot aanschaf van een elektronisch orgel. De adviseurs van de orgelcommissie wisten de kerkvoogdij te overtuigen, dat een nieuwe restauratie zinvol en verantwoord was. De orgelbouwers Karl Blank en Zoon te Herwijnen hebben het orgel in 1973 tot grote tevredenheid hersteld en waar mogelijk in de oorspronkelijke staat teruggebracht, onder advies van Willem Hülsmann.

De aangebrachte uitbreiding van het orgel bleef gehandhaafd. Wel werd de windvoorziening verbeterd. Om de windlade bestand te doen zijn tegen de hete lucht verwarming werd de oorspronkelijke constructie helaas gewijzigd, waarbij het cancellenraam aan weerszijden werd belijmd met triplex platen en de pijpstokken werden voorzien van kunststof telescoophulzen. Op 27 november 1973 speelde Arjen Janson uit Eindhoven het gerestaureerde orgel weer in.

uim veertig jaar na deze restauratie maakte slijtage van de telescoophulzen en schade als gevolg van te droge lucht door de verwarming uitgebreid herstel van de windlade noodzakelijk. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stelde daar een eenmalige subsidie voor beschikbaar. Aanvullend zijn onder meer enkele grote orgelpijpen van een steunconstructie voorzien en tevens front-pijpen en het snijwerk boven de frontpijpen hersteld.

Huidige dispositie (2018)

Manuaal (C – f’’’)

Prestant 8’ Vollebregt 1857
Viola di Gamba 8’ Vollebregt 1857. De tonen C t/m H zijn gecombineerd met de Bourdon 8’
Bourdon 8’ Vollebregt 1857
Octaaf 4’ Vollebregt 1857
Fluit 4’ Vollebregt 1857
Quint 3’ Vollebregt 1857
Woudfluit 2’ Vollebregt 1857
Mixtuur 3-4 sterk De Koff 1956

Pedaal (C’- d’)

Subbas 16’ De Koff 1956

Koppeling Manuaal aan Pedaal.

Het orgel heeft 585 sprekende orgelpijpen en 28 loze (front)pijpen.

Bron o.a. programmaboekje inspeling van het Vollebregt-orgel in de Hervormde Kerk van Besoyen op zaterdag 3 februari 2018. Herstelwerkzaamheden in 2018 uitgevoerd door Henk van Eeken, orgelmaker te Herwijnen.